वातावरणीय सरसफाइको चाडपर्व : सितिनखः

बसन्त महर्जन //

आजभोलि वातावरणीय सचेतता जागेको छ । तर, दुर्भाग्यको कुरा, वातावरण र सरसफाइ क्षेत्रमा लागेकाहरु यो विषय नेपालमा कति पुरानो छ र यो संस्कृतिकै रुपमा उहिल्यैदेखि थियो भन्ने कुराप्रति हेक्का राख्दैनन् । हुन पनि कुनै अन्तर्राष्टि«य दातृसंस्था वा सरकारकै वातावरणसम्बन्धी कुनै प्रोजेक्ट हात प(यो भनेमात्रै आफूलाई वातावरण तथा सरसफाइको मसीहा ठान्नेहरुलाई यस्तो कुरा थाहा नहुनु आश्चर्यको कुरा पनि होइन । वातावरण तथा सरसफाइ नेपालको परम्परा र संस्कृति पनि हो जसको धरोहर ‘सितिनखः’ले धानेको छ ।

विशेषतः नेवार समुदायमा प्रचलित यो चाड प्रत्येक वर्ष जेठ महिनाको शुक्लपक्षको षष्ठीको दिनमा पर्दछ । नेपालभाषा ९नेवार० मा पानीको अर्थमा ‘वाति’, नाःति’ र ‘लख’ वा ‘लः’ प्रयुक्त हुन्छ जसलार्ई ‘सिति’ शब्द पनि उपयुक्त हुन्छ । यसबाट प्रस्ट हुन्छ, सितिनखः पानीसित सम्बन्धित चाड हो । नेवार बोलीमा ‘सितिनखः’ भए पनि ‘सिथिनखः’ कसरी रहन गयो भन्ने अध्ययनको विषय हो जबकि सिथिको कुनै अथ लाग्दैन । सितिनखः विशुद्ध रुपमा काठमाडौं उपत्यकाको आदिबासी संस्कृति भएकोले यसलाई शब्द संयोजनको आधारमा अन्य धार्मिक ग्रन्थहरुस“ग जोड्नु संस्कृति तथा सभ्यताका बारेमा अध्ययन गर्नेहरुलार्ई व्यवधान खडा गरिदिनु मात्रै हो । यस दिन नेवारहरु बडो श्रद्धाका साथ सिति देवताको पूजा गर्छन् । संस्कृतिविद् सुरेन्द्रमान श्रेष्ठका अनुसार सिति देवता आजु अजिमासित सम्बन्धित ‘कुम्हःद्यः’ हो । उनी आजु अजिमालाई विभिन्न ठाउ“मा विभिन्न रुपमा लिई मानिआएको र तीमध्ये एक रुप जलाशय, जलाधारका लागि सितिद्यः ९नागराज० लाई मानिआएको उल्लेख गर्छन् । यसबाट प्रस्ट रुपमा के बुझियो भने सितिनखःको दिन पुजिने देवता कार्तिकेय कुमार नभएर सितिद्यः वा सिति देवता हुन् । कुम्हःद्यः र कुमारबीचको भेद भएको माथिका उल्लिखित कुराहरुबाट बुझिन्छ । फेरि कुमारलाई पानीसित सम्बन्धित देवताका रुपमा वर्णन गरिएको पनि पाइ“दैन । यही बेला कुमारको जन्म संयोगमात्रै हो ।

सितिनखः वषर सुरु हुने समयको सुचक पनि हो । वषरको समयमा घरबाहिर सरसफाइ गर्न सकिन्न तसर्थ सितिको अवसरमा सरसफाइको काम गरिन्छ । बाटोघाटो बनाउने, पाटीपौवा मर्मत गर्ने, इनार सफा गर्नेलगायतका काम सम्पन्न गरिन्छ । खानेपानी सफा भएन भने रोगव्याधीले समात्छ भन्ने चेतनाले खोल्साखोल्सीहरु तथा कुवाको सफाइ गरिन्छ । यी दृक्ष्यहरु अझै पनि बाक्लो नेवारबस्तीहरुमा देख्न पाइन्छ । इनार सफा गर्नु एक दुईजनाले मात्रै र जो पायो उसैले गर्न सकिने कुरा होइन । तसर्थ सोही टोलका बलिया युवाहरु इनारभित्र पस्छन् । वर्ष दिनअघि मात्रै सफा गरिएको इनार भएपनि त्यहा“ प्राकृतिक ग्या“स रहेका हुन्छ । होस पु(याउन सकिएन वा सक्षम मान्छे परेन भने इनारभित्र पस्ने मान्छे बिरामीमात्रै नभई इनारभित्रै बेहोस भएर मर्ने गरेका घटनाहरु पनि छन् । त्यसै भएर इनारभित्र पस्नुअघि त्यहाँको ग्याँस निकाल्ने काम गरिन्छ । यसका लागि स्थानीय परम्परागत ज्ञानअनुसार आ–आफ्नै तरिकाहरु हुन्छन्, जस्तो पानी जम्मै निकालिसकेपछि ठूल्ठूला भाँडाभित्र पठाएर खाली नै निकाल्छन् तर त्यसमा ग्याँस भरिएको हुन्छ । यस्तै अन्य तरिकाहरु पनि अपनाउने गरिन्छ । जब भित्र ग्याँसको मात्रा कम भयो भन्ने लाग्दछ, एउटा बलेको मैनबत्ती वा टुकी धागोले बा“धेर इनारभित्र पठाइन्छ । बत्ती चाँडै निभ्यो भने त्यहाँ ग्याँस अझै पनि प्रसस्तमात्रामा बाँकी रहेछ भन्ने बुझिन्छ र होइन भने विस्तारै मान्छे पस्ने गर्दछ । इनार निकै साँघुरो हुने भएकोले एक वा दुईजना भन्दा बढी पस्दैनन् । भित्रको मान्छेले लेउ लागेका इँटा सफा गर्नुका साथै फोहर पानी बाल्टिनमा हाल्दिन्छन् । मान्छेहरु धेरैबेर इनारभित्र बस्न नसकिने भएकाले काम चाँडोचाँडो सकाउन माथिबाट पानी तान्नेहरु सक्रिय भइरहेका हुन्छन् । यस कार्यमा ज्यादाजस्तो टोलभरिका युवायुवतीहरु नै हुन्छन् र यो सरसफाइ कार्य जति जोखिमपूर्ण छ, त्यत्तिकैं साहसिक र रोचक पनि । टोलमा यो दिनको एउटा आकर्षण इनार सफा गर्ने नै पनि रहेको हुन्छ । यसरी नै कुवा, पानीका मुहानहरु, ढुङ्गेधारा, पोखरी आदिको पनि सरसफाइ गर्ने काम यसैबेला हुन्छ । उपत्यकामा यिनीहरुको निर्माण उहिले साधारण तरिकाले आजभोलिजस्तो गरिँदैनथ्यो । तान्त्रिक विधिविधान पु¥याएर सितिद्यः वा नागराजलाई प्रतिष्ठापन गरिएको हुन्छ । देवताप्रतिको आस्था र डरका कारण एक त ती ठाउँहरुमा मान्छेहरु फोहर नै गदैनथ्यो, अर्को प्राकृतिक तवरले नै फोहर हुन गए पनि तत्कालै मान्छेहरु सरसफाइतिर लागिहाल्थे । सितिनखःको दिन त वातावरणीय सरसफाइको केन्द्रबिन्दू मानेर औपचारिक रुपमा नै मनाइने प्रमुख दिनमात्रै हो । सितिनखःलाई आजभोलिको प्रचलित भाषामा भन्दा यो वातावरण तथा सरसफाइ दिवस हो ।

काठमाडौं उपत्यकाको जनजीवन कृषि तथा व्यापार–व्यवसायमा आधारित छ । यसै भएर यहाँको संस्कृतिमा पनि कृषिको झलक पाइनु वा कृषिमा नै आधारित हुनु सामान्य कुरा हो । वर्षामा रोपाइँमा कृषकहरु अति नै व्यस्त हुनुपर्दछ । आजको काम भोलि भन्ने मौका नै पाएको हुँदैन । यसबेला सबै कामहरु छाडेर सम्पूर्ण ध्यान रोपाइँमा नै केन्द्रित बनाएको हुन्छ । खेतमा जाँदै गर्दा बाटोका खोल्साखोल्सी, कुवा, इनार, ढुङ्गेधारा आदिमा निर्धक्कसाथ पानी पिउँछन् । जस्तो पायो त्यस्तो पानी पिउनु बेफूर्सदीले गर्दा भएको लापरबाही होइन, विभिन्न प्रकारका रोगहरु लाग्छ भन्ने हेक्का पनि उनीहरुलाई छ तर पनि त्यसो गर्नुको कारण उनीहरु के कुरामा ढुक्क हुन्छछन् भने, यस्तै रोगहरु लाग्न नपाओस् भनेर सितिनखःको बेला त्यस्ता ठाउँहरुको उचित सरसफाइ गरिसकेको हुन्छ ।

सितिनखः कहिलेदेखि प्रचलनमा आयो भन्ने कुरा स्पष्ट लेखोट अझैसम्म भेट्टाइएको त छैन तर राजा यक्ष मल्लको समयको एउटा लेखोट प्राप्त छ । जसमा ू श्री श्री जय यष मल्ल देव प्रभू ...... कष्ट गरिकन यो गढ बनाइएको हो । अबदेखि खाई, पर्खाल, ढोका, किल्लासंग सम्बद्ध राख्ने काम आफ्नो घरको इलाकाबाट गर्न पनि आफै आफैंले गदै जानु पर्दछ ...... भक्तपुरमा बस्ने सबैले वर्षाद् लाग्नुभन्दा पहिले थंथुलं कोथुलं र आफ्नो इलाकामा परेका किल्लाको हेरचार आफैं गर्नुपर्छ ..... किल्लाका छाना मर्मत गर्न मानिसहरुलाई सामानको बन्दोबस्त गरिदिई सिठी ९सितिनखः० भन्दा पहिले क्वाथः नायकले मर्मत गर्न लगाउनुपर्छ । किल्लाका छाना मर्मत गर्न लाएन भने सिठीको भोलिपल्ट क्वाथ नायकलाई १२ दाम दण्ड गर्नू (धनबज्र बज्राचार्य, देश रक्षाको व्यवस्था र त्यसप्रति पूजाको कर्तव्य’, पूर्णिमा, वर्ष १, अंक २, पेज २५)’ यसबाट के बुझिन्छ भने राजा यक्ष मल्लको समयमा नै सितिनखः र यसको अर्थ वा महत्व समाजमा दरिलोसँग स्थापना भइसकेको छ । र, वातावरणीय सरसफाइमा मात्र सितिनखः सीमित नभएर ठूल्ठूला कामको जिणरेद्धारलगायतका कामहरु यसै अवसरमा गरिन्छ भन्ने बुझिन्छ । आजभोलि पनि सितिनखःको अवसरमा बाटोघाटो, धारा, ढल, पाटीपौवा आदिको मर्मत कार्य गरिन्छ । सितिनखःको दिन सिति देवताको पूजा गर्छन् । सरसफाइ तथा नुहाइधुवाइ गरेर विभिन्न परिकारका खानेकुराहरु खाने गरिन्छ । यस दिन विशेष परिकारका रुपमा चतामरी, मास्, मुंगी, कःसू आदिको बारा पकाइएको हुन्छ । वर्षभरिमा नसकिएको काम सितिनखःको दिन सम्पन्न गरिन्छ । महिना दिनअघिदेखि चल्ने देगु पूजा कारणबस पूरा हुन सकेको थिएन भने यसै दिन सो विधि सम्पन्न गरिन्छ । यसरी नै विभिन्न मन्दिरमा जाने पूजाआजामा सरिक हुने आदि काम गगर्नु हुँदैन भनी सबै काम स्थगित गर्छन् । कोला राग गाउन छाडेर ‘सिनाज्या मे’ गीत गाउँछन् जुन मूलतः रोपाइँसित सम्बन्धित हुन्छ । यो चाड पर्वमा छोरीबेटीहरु बोलाएर भोज खुवाउने पनि चलन छ । यसलार्ई नेवार समाजमा मनाइने चाडपवहरुमा सबैभन्दा पछिल्लो मानिन्छ तसर्थ यसलार्ई ‘छोरीको चाड’ पनि भन्ने गरिन्छ ।

आजभोलि वातावरणीय सचेतता जागेको छ । तर, दुर्भाग्यको कुरा, वातावरण र सरसफाइ क्षेत्रमा लागेकाहरु यो विषय नेपालमा कति प्ुरानो छ र यो संस्कृतिकै रुपमा उहिल्यै थियो भन्ने कुराप्रति हेक्का राख्दैनन् । हुन पनि कुनै अन्तर्राष्टि«य दातृसंस्था वा सरकारकै वातावरणसम्बन्धी कुनै प्रोजेक्ट हात प¥यो भनेमात्रै आफूलार्ई वातावरण तथा सरसफाइको मसीहा ठान्नेहरुलाई यस्तो कुरा थाहा नहुनु आक्ष्चयको कुरा पनि होइन । वातावरण तथा सरसफाइ नेपालको परम्परा र संस्कृति पनि हो जसको धरोहर …सितिनखःÚले धानेको छ । विशेषतः नेवार सम्ुदायमा प्रचलित यो चाड प्रत्येक वर्ष जेठ महिनाको शुक्लपक्षको षष्ठीको दिनमा पर्दछ । नेपालभाषा (नेवार, Newar Language) मा पानीको अर्थमा …वाति, नाःति र …लख वा …लः प्रय्ुक्त ह्ुन्छ जसलार्ई …सिति शब्द पनि उपय्ुक्त ह्ुन्छ । यसबाट प्रस्ट हुन्छ, सितिनखः पानीसित सम्बन्धित चाड हो । नेवार बोलीमा …सितिनखः भए पनि …सिथिनखःÚ कसरी रहन गयो भन्ने अध्ययनको विषय हो जबकि सिथिको कुनै अथ लाग्दैन । सितिनखः विशुद्ध रुपमा काठमाडौं उपत्यकाको आदिबासी संस्कृति भएकोले यसलार्ई शब्द संयोजनको आधारमा अन्य धामिक ग्रन्थहरुस“ग जोड्नु संस्कृति तथा सभ्यताका बारेमा अध्ययन गर्नेहरुलार्ई व्यवधान खडा गरिदिनु मात्रै हो । यस दिन नेवारहरु बडो श्रद्धाका साथ सिति देवताको पूजा गछन् । संस्कृतिविद् सुरेन्द्रमान श्रेष्ठका अन्ुसार सिति देवता आजु अजिमासित सम्बन्धित …क्ुम्हःध्यःÚ हो । उनी आजु अजिमालाई विभिन्न ठाउ“मा विभिन्न रुपमा लिई मानिआएको र तीमध्ये एक रुप जलाशय, जलाधारका लागि सितिध्यः (नागराज) लाई मानिआएको उल्लेख गछन् । यसबाट प्रस्ट रुपमा के बुझियो भने सितिनखःको दिन पुजिने देवता कार्तिकेय क्ुमार नभएर सितिध्यः वा सिति देवता ह्ुन््, । कुम्हःध्यः र कुमारबीचको भेद भएको माथिका उल्लिखित कुराहरुबाट बुझिन्छ फेरि क्ुमारलार्ई पानीसित सम्बन्धित देवताका रुपमा वणन गरिएको पनि पाइ“दैन । यही बेला क्ुमारको जन्म संयोगमात्रै हो । सितिनखः वषर्ा स्ुरु ह्ुने समयको स्ूचक पनि हो । वषर्ाको समयमा घरबाहिर सरसफाइ गर्न सकिन्न तसर्थ सितिको अवसरमा सरसफाइको काम गरिन्छ । बाटोघाटो बनाउने, पाटीपौवा मर्मत गर्ने, इनार सफा गर्नेलगायतका काम सम्पन्न गरिन्छ । खानेपानी सफा भएन भने रोगव्याधीले समात्छ भन्ने चेतनाले खोल्साखोल्सीहरु तथा कुवाको सफाइ गरिन्छ । यी दृक्ष्यहरु अझै पनि बाक्लो नेवारबस्तीहरुमा देख्न पाइन्छ । इनार सफा गन्ु एकदुर्ई जनाले मात्रै र जो पायो उसैले गन सकिने कुरा होइन । तसर्थ सोही टोलका बलिया युवाहरु इनारभित्र पस्छन्् । वर्षदिनअघिमात्रै सफा गरिएको इनार भए पनि त्यहा“ प्राकृतिक ग्या“स रहेका ह्ुन्छ । होस प्ु¥याउन सकिएन वा सक्षम मान्छे परेन भने इनारभित्र पस्ने मान्छे बिरामीमात्रै नभर्ई इनारभित्रै बेहोस भएर मने गरेका घटनाहरु पनि छन्् । त्यसै भएर इनारभित्र पस्न्ुअघि त्यहा“को ग्या“स निकाल्ने काम गरिन्छ । यसका लागि स्थानीय परम्परागत ज्ञानअनुसार आ–आफ््नै तरिकाहरु हुन्छन्, जस्तो पानी जम्मै निकालिसकेपछि ठूल्ठूला भा“डाभित्र पठाएर खाली नै निकाल्छन् तर त्यसमा ग्या“स भरिएको ह्ुन्छ । यस्तै अन्य तरिकाहरु पनि अपनाउने गरिन्छ । जब भित्र ग्या“सको मात्रा कम भयो भन्ने लाग्दछ, एउटा बलेको मैनबत्ती वा टुकी धागोले बा“धेर इनारभित्र पठाइन्छ । बत्ती चा“डै निभ्यो भने त्यहा“ ग्या“स अझै पनि प्रसस्तमात्रामा बा“की रहेछ भन्ने बुझिन्छ र होइन भने विस्तारै मान्छे पस्ने गर्दछ । इनार निकै सा“घुरो हुने भएकोले एक वा दुर्ईजना भन्दा बढी पस्दैनन् । भित्रको मान्छे लेउ लागेका इ“टा सफा गनुका साथै फोहर पानी बाल्टिनमा हाल्दिन्छन् । मान्छे धेरैबेर इनारभित्र बस्न नसकिने भएकोले काम चा“डोचा“डो सकाउन माथिबाट पानी तान्नेहरु सक्रिय भइरहेका हुन्छन् । यस कार्यमा ज्यादाजस्तो टोलभरिका युवायुवतीहरु नै ह्ुन्छन्् र यो सरसफाइ कार्य जति जोखिमपूर्ण छ, त्यत्तिकैं साहसिक र रोचक पनि । टोलमा यो दिनको एउटा आकर्षण इनार सफा गर्ने नै पनि रहेको ह्ुन्छ । यसरी नै क्ुवा, पानीका म्ुहानहरु, ढ्ुंगेधारा, पोखरी आदिको पनि सरसफाइ गर्ने काम यसैबेला ह्ुन्छ । उपत्यकामा यिनीहरुको निर्माण उहिले साधारण तरिकाले आजभोलिजस्तो गरि“दैनथ्यो । तान्त्रिक विधिविधान प्ु¥याएर सितिध्यः वा नागराजलार्ई प्रतिष्ठापन गरिएको ह्ुन्छ । देवताप्रतिको आस्था र डरका कारण एक त ती ठाउ“हरुमा मान्छेहरु फोहर नै गदैनथ्यो, अकर्ो प्राकृतिक तवरले नै फोहर ह्ुन गए पनि तत्कालै मान्छेहरु सरसफाइतिर लागिहाल्थे । सितिनखःको दिन त वातावरणीय सरसफाइको केन्द्रबिन्द्ु मानेर औपचारिकमा नै मनाइने प्रम्ुख दिनमात्रै हो । सितिनखःलार्ई आजभोलिको प्रचलित भाषामा भन्दा यो वातावरण तथा सरसफाइ दिवस हो । काठमाडौं उपत्यकाको जनजीवन कृषि तथा व्यापार–व्यवसायमा आधारित छ । यसै भएर यहा“को संस्कृतिमा पनि कृषिको झलक पाइन्ु वा कृषिमा नै आधारित ह्ुन्ु सामान्य क्ुरा हो । वषामा रोपाइ“मा कृषकहरु अति नै व्यस्त हुनुपर्दछ । आजको काम भोलि भन्ने मौका नै पाएको ह्ु“दैन । यसबेला सबै कामहरु छाडेर सम्पूर्ण ध्यान रोपाइ“मा नै केन्दि्रत बनाएको हुन्छ । खेतमा जा“दै गर्दा बाटोका खोल्साखोल्सी, क्ुवा, इनार, ढ्ुंगेधारा आदिमा निर्धक्कसाथ पानी पिउ“छन् । जस्तो पायो त्यस्तो पानी पिउन्ु बेफ्ुर्सदीले गर्दा भएको लापरबाही होइन, विभिन्न प्रकारका रोगहरु लाग्छ भन्ने हेक्का पनि उनीहरुलार्ई छ तर पनि त्यसो गन्ुको कारण उनीहरु के कुरामा ढुक्क छ भने, यस्तै रोगहरु लाग्न नपाओस्् भनेर सितिनखःको बेला त्यस्ता ठाउ“हरुको उचित सरसफाइ गरिसकेको ह्ुन्छ । सितिनखः कहिलेदेखि प्रचलनमा आयो भन्ने कुरा स्पष्ट लेखोट अझैसम्म भेट्टाइएको त छैन तर राजा यक्ष मल्लको समयको एउटा लेखोट प्राप्त छ । जसमा ……श्री श्री जय यष मल्ल देव प्रभु ... कष्ट गरिकन यो गढ बनाइएको हो । अबदेखि खार्ई पखाल, ढोका, किल्ल, संग सम्बद्ध राखने काम आफ्नो घरको इलाकाबाट गनर््ु पनि आफै आफैंले गदै जानुपर्दछ । ... भक्तपुरमा बस्ने सबैले वर्षाद्् लाग्न्ु भन्दा पहिलो थंथुलं कोथुलन र आफ्नो इलाकामा परेका किल्लाको हेरचार आफैं गनर्छ । ... किल्लाका छाना मर्मत गर्न मानिसहरुलार्ई सामानको बन्दोबस्त गरिदिई सिठी (सितिनखः) भन्दा पहिले क्वाथ नायकले ममत गर्न लगाउनुपर्छ । किल्लाका छाना मर्मत गर्न लाएन भने सिठीको भोलिपल्ट क्वाथ नायकलार्ई १२ दाम दण्ड गन्ु (धनबज्र बज्राचार्य, देश रक्षाको व्यवस्था र त्यसप्रति पूजाको कर्तव्य", पूर्णिमा, वर्ष १, अंक २, पेज २५ ) ।यसबाट के ब्ुझिन्छ भने राजा यक्ष मल्लको समयमा नै सितिनखः र यसको अर्थ वा महŒव समाजमा दरिलोस“ग स्थापना भइसकेको छ । र, वातावरणीय सरसफाइमा मात्र सितिनखः सीमित नभएर ठ्ूल्ठ्ूला कामको जिणरोद्धारलगायतका कामहरु यसै अवसरमा गरिन्छ भन्ने ब्ुझिन्छ । आजभोलि पनि सितिनखःको अवसरमा बाटोघाटो, धारा, ढल, पाटीपौवा आदिको मर्मत कार्य गरिन्छ । सितिनखःको दिन सिति देवताको प्ूजा गर्छन्् । सरसफाइ तथा नुहाइधुवाइ गरेर विभिन्न परिकारका खानेक्ुराहरु खाने गरिन्छ । यस दिन विशेष परिकारका रुपमा चतामरी, मास््, मुगी, कःसू आदिको बारा पकाइएको ह्ुन्छ । वर्षभरिमा नसकिएको काम सितिनखःको दिन सम्पन्न गरिन्छ । महिना दिनअघिदेखि चल्ने देगु पूजा कारणबस पूरा हुन सकेको थिएन भने यसै दिन सो विधि सम्पन्न गरिन्छ । यसरी नै विभिन्न मन्दिरमा जाने प्ूजाआजामा सरिक हुने आदि काम गनर्ुहु“दैन भनी सबै काम स्थगित गर्छन् । कोला राग गाउन छाडेर 'सिनाज्या मे' गीत गाउ“छन् जुन मूलतः रोपाइ“सित सम्बन्धित हुन्छ । यो चाड पर्वमा छोरीबेटीहरु बोलाएर भोज ख्ुवाउने पनि चलन छ । यसलार्ई नेवार समाजमा मनाइने चाडपवहरुमा सबैभन्दा पछिल्लो मानिन्छ तसर्थ यसलार्ई 'छोरीको चाड' पनि भन्ने गरिन्छ ।