नेपालमा विक्रम सम्बत

• बसन्त महर्जन
  

विक्रम सम्बत भारतमा स्थापना भएका अनेकौं सम्बतहरूमध्ये एउटा सम्बत् हो । भारतका विभिन्न ठाउँहरूमा अझै पनि स्थानिय रुपमा प्रचलनमा रहेको यो सम्बत वर्तमान नेपालमा भने राष्ट्रिय सम्बतकै रुपमा घोषित नभएपनि राज्यले कामकाजको सम्बतको रुपमा प्रयोग गर्ने गर्दछ । व्यावहारिक रुपमा राष्ट्रिय सम्बत नै भएको छ । यो सम्बत कहाँबाट, कसरी वा किन स्थापना भयो भन्ने पृष्ठभूमिका सम्बन्धमा कुनै ऐतिहासिक ठोस तथ्य नपाइएकाकारण अनुश्रुतिहरू र अनुमानमा नै भर पर्नु परेको छ ।

अनुश्रुतिहरूका अनुसार यो सम्बत राजा विक्रमादित्यसँग सम्वन्धित रहेको छ । एक समय वर्तमान भारतको उज्जैनमा शकहरूको भयङ्कर आक्रमण भएको थियो र उक्त आक्रमणका कारण उज्जैनका तत्कालीन राजा जंगलमा भाग्नु परेको थियो । राजाको मृत्यु त्यहीं भयो । तर पछि उनै राजाका छोरा विक्रमादित्यले सैन्यशक्ति संचय गरी भीषण आक्रमणपश्चात शकहरूमाथि विजय प्राप्त गरेका थिए । उज्जैनमा शकहरूमाथि विजय हासिल गरेको खुशीयालीमा उनै राजाको संस्मरणमा नयाँ सम्बत चलाइएको थियो भन्ने जनश्रुति रहेको पाइन्छ ।

सुरुमा यस सम्बतको नाम विक्रम सम्बत भनेर नामाकरण गरिएको थिएन, अन्य सम्वत्हरूको सुरुवातमा जस्तै ‘सम्बत’ मात्रै भनिन्थ्यो । पछि मात्रै सम्बतको नाम ‘विक्रम’ राखिएको देखिन्छ । विक्रम सम्बतका सम्वन्धमा बढी प्रचलित अनुश्रुति यही भएरपनि भारतीय इतिहास अध्ययनमा यसले खासै महत्व राख्दैन । अनुश्रुतिमा उल्लेखित विक्रमादित्य राजा को हुन् भन्ने प्रश्न नै ठूलो चुनौती भइरहेको छ । तर सम्बतको प्रचलन भने हुँदै आइरहेको छ ।

नेपालमा विक्रम सम्बतको प्रचलन

नेपालमा विक्रम सम्वतको प्रचलन कहिलेदेखि प्रयोग भयो भन्ने सम्बन्धमा ठ्याक्क यति नै समयदेखि भनी जवाफ दिन कुनै लिखत छैन । तर अभिलेखहरूमा यसको प्रयोग भएको अभिलेख हालसम्म प्राप्त भएकामध्ये सबैभन्दा पुरानो राजा धर्म मल्लको ललितपुर सुनधारास्थित ने।सं। ५२४ ९विक्रम सम्वत १४१६० को एउटा अभिलेख हो । यसरी नै राजा जितामित्र मल्लको भक्तपुर राजदरवार कुमारी चोकको शिलालेख पनि हो । यसै गरी राजा भूपतीन्द्र मल्लको ने।सं। ८२६ सालको अभिलेखमा पनि विक्रमसम्बतको प्रयोग भएको छ । विक्रमसम्बत प्रयुक्त यी तीन वटै अभिलेखमा एउटा समानता के पाइन्छ भन्दाखेरी त्यहाँ विक्रम सम्बत एउटै मात्रै प्रयुत्त छैनन्, अन्य सम्बतहरूका साथमा यसको उल्लेख गरिएको हो । यसबाट बुझिन्छ, तत्कालीन समयमा विक्रमसम्बतले नेपालमा पहिचान बनाइसकेको भएतापनि यसैको प्रधानता भने थिएन । तर यसको व्यापक प्रचलन भने इतिहासको एउटा मोडमा आएर विसं। १९६० बाट राजकीय सम्मानका साथ चलाएको थियो ।

नेपालमा विक्रमसम्वतको प्रचलनका सम्वन्धमा भुवनलाल प्रधान– ‘‘महाराज चन्द्रशमशेरले त्यसताका प्रचलित शकसम्बत्को चन्द्रमानलाई गते सहितको सौरमानअनुसार विक्रमसम्बत चलाएकोमा राष्ट्रिय, साँस्कृतिक आधारभन्दा सरकारी खर्च किफायत गर्ने दृष्टिकोण थियो । त्यसताका प्रचलित चान्द्रमास र तिथिअनुसार कर्मचारीहरूलाई तलब दिइन्थ्यो । यसरी मलमास परेको सालमा ते¥ह महिनाको तलव दिनु पर्ने हुन्थ्यो । त्यसबेला ललितपुर निवासी एकजना चाकडीवाज नायब सुब्बाले गतेसहितको विक्रम सम्बत्को सौर मास चलाएमा त्यसरी ते¥ह महिनाको तलब दिनु नपर्ने हुन्छ भन्ने सुझाउ चन्द्रशमशेरलाई दिए । तपाईंलाई थाहा नै होला चान्द्र मासअनुसार ३५४–५ दिनको एक वर्ष हुन्छ, गते अनुसार ३६५ दिनको एक वर्ष हुन्छ । यसरी वर्षको दश दिन किफायत हुने सुझाउ चतुर प्रशासक चन्द्रशमशेरले किन छाड्थे रु उनले तुरुन्तै उक्त नायव सुब्बाको सुझाउअनुसार गतेसहितको विक्रमसम्वत सरकारी काममा लागू गरे ।’’

उक्त विवरणअनुसार विक्रम सम्वतलाई प्रचलनमा ल्याउनुको प्रमुख कारण चान्द्रमासलाई विस्थापन गरी सौर्यमासको क्यालेण्डरलाई स्थापित गर्नु थियो । आजभोलि धेरैलाई के लाग्ने गरेको छ भन्दाखेरी पहिल्यैदेखि राज्यस्तरबाट चल्दै आएको नेपालसम्वतलाई हटाई भारतमा प्रचलिन विक्रम सम्बतलाई नेपालमा राष्ट्रिय सम्बतका रुपमा चलाइएको हो । तर यो गलत बुझाइ हो । राज्यस्तरबाट चल्दै आएको नेपालसम्बतलाई यसअघि नै बन्द गरी त्यसको ठाउँमा शकसम्बत चलाइएका थियो । शकसम्बत पनि चान्द्रमानअनुसार नै चल्दथ्यो । नेपालसम्बत पनि चान्द्रमानअनुसार नै चल्ने भएका कारण तत्कालीन शासकहरूको आँखा नेपाल सम्बततर्फ जाने कुरै भएन । अझ नेवार सभ्यतासँग सम्वन्धित कुराहरूलाई शनैःशनैः विस्थापित गरेर त्यसको ठाउँमा अन्य सभ्यताका कुराहरू स्थापित गर्ने सोचाइको विकास भइरहेको तत्कालीन अवस्थामा पुनः नेपालसम्वतलाई नै प्रचलनमा ल्याउनु कल्पनातीत कुरा हो । एक समय विक्रमसम्बतको नामै परिवर्तन हुने गरी त्यसलाई नेपालसम्बत नाम दिन खोजेको पनि पाइन्छ । यसको राम्रो उदाहरण तत्कालीन गोरखापत्रमा देख्न पाइन्छ, नाम नेपालसम्बत तर सम्बतको गणना विक्रमसम्बतको । किन हो कुन्नी कालान्तरमा पुनः विक्रम सम्बत नै भनियो । राज्यले विक्रमसम्वतको प्रयोग गर्दा पनि जनस्तरमा भने नेपालसम्बत नै दैनिक जीवनमा प्रचलन रहेका कारण यसलाई पूर्णतः विस्थापित गर्न विक्रम सम्बतको नाउँ फेरेको हुनु धेरै संभव छ ।

वर्तमानमा विक्रमसम्वत

वर्तमान नेपालमा विक्रमसम्वतले यति धेरै जरा गाडिसकेको छ कि, मानौं यो नेपालकै देन हो । कतिपय लेखकहरू त यसको स्थापना नेपालबाटै भएको भन्ने कुरा स्थापित गर्न कार्यकर्ताकै रुपमा अघि बढिरहेको पाइन्छ । नेपालसम्बतले राष्ट्रिय मान्यता पाउनु पर्ने माग राख्दै आन्दोलनरत्हरूलाई जवाफ दिनकै लागि विक्रमसम्बत पनि नेपालकै सम्बत हो भन्नु गैर प्राज्ञिक काम हो र यसले इतिहास र अनुसन्धान भन्ने कुरालाई नै निमोठ्न खोजेको संकेत दिन्छ । विक्रमसम्बतका सम्वन्धमा भारतमा प्रचलित किम्बदन्तीलाई नेपालमा बेर्ना सारेजस्तै सार्न खोजेको हो कि जस्तो पनि लाग्छ । विक्रमसम्वतसँग नेपालको कुनै साइनो छैन, शकसम्वत र इश्वीसम्बतजस्तै हो यो पनि । विक्रम सम्वतसँग नेपाली संस्कृतिको घनिष्टम सम्बन्ध रहेको र यो सम्बत नरहे नेपाली संस्कृति पनि नरहने चिन्ता विक्रमसम्वतका पक्षधरहरूको रहेको छ जुन नेपाली संस्कृतिको सामान्य ज्ञान पनि नहुनुको द्योतक हो । दशैं, तिहारलगायतका नेपाली चाड पर्व तथा अन्य साँस्कृतिक गतिविधिहरूसँग विक्रम सम्बतको गोरु बेचेको साइनो पनि छैन । अधिकांश नेपाली संस्कृति सौरमानअनुसार नभएर चान्द्रमानअनुसार चल्दछ । सौरमानअनुसार चल्ने विक्रमसम्वत एउटै मात्र होइन, संसारमा अनेकौं छन् र नेपालमा विक्रमसम्बतअनुसारको नयाँ वर्ष मनाइराखेकै दिन असाम, बंगाल, महाराष्ट्र, बर्मा, क्याम्बोडिया, केरला, मणिपुर, ओरिसा, पन्जाब, श्रीलंका, तामिलनाडू लगायत अन्य भूभागहरूमा अर्कै नाउँको सम्बत अर्के गणनाअनुसार नयाँ वर्ष मनाइराखेका हुन्छन् ।

नेपालसम्वत पक्षधरहरू आफ्नै देशमा स्थापित र देशकै नामबाट रहेको नेपालसम्बतलाई राष्ट्रिय सम्वतका रुपमा मान्यता दिइनु पर्छ भनी माग गर्दछन् भने विक्रमसम्वतका पक्षधरहरू नेपालसम्वत नेवार समुदायको मात्रै भनी कहिलेकाहीं होच्याएर ‘नेवारीसम्वत’ वा नेवारसम्वत’ भनी सरकारी समाचार पत्रमा उल्लेख गर्ने गरेको पनि पाइन्छ । यो दुई पक्षको विवादले नजानिंदो पाराले दुई सम्वत आपसमा प्रतिस्पर्धीजस्तो पनि देखिन पुगेको छ साथै सम्वतकै नाममा यहाँ थुप्रै गतिविधि पनि हुने गरेको छ ।

(प्रकाशोन्मुख पुस्तकको एक अंश, हसना म्यागेसजिन वर्ष ६ अंक ४७, २०६८ मा प्रकाशित)